SUMMA THEOLOGIAE



Prima pars
Questio 2: De Deo, an Deus sit in tres articulos divisa

Quia igitur principalis intentio huius sacrae doctrinae est Dei
cognitionem tradere, et non solum secundum quod in se est, sed etiam
secundum quod est principium rerum et finis earum, et specialiter
rationalis creaturae, ut ex dictis est manifestum; ad huius doctrinae
expositionem intendentes, primo tractabimus de Deo; secundo, de motu
rationalis creaturae in Deum; tertio, de christo, qui, secundum quod
homo, via est nobis tendendi in Deum.
Consideratio autem de Deo tripartita erit. Primo namque
considerabimus ea quae ad essentiam divinam pertinent; secundo, ea
quae pertinent ad distinctionem personarum; tertio, ea quae pertinent
ad processum creaturarum ab ipso.
Circa essentiam vero divinam, primo considerandum est an Deus
sit; secundo, quomodo sit, vel potius quomodo non sit; tertio
considerandum erit de his quae ad operationem ipsius pertinent, scilicet
de scientia et de voluntate et potentia.
Circa primum quaeruntur tria:
Primo: utrum Deum esse sit per se notum.
Secundo: utrum sit demonstrabile.
Tertio: an Deus sit.




61
‘“ÌÌÀ ’…ÎËÎÃÈÈ



—à±òü I
‚®ï°®± 2: Î Á®ãå (å±òü «è Á®ã?), “ °à§¤å«åíí»©
íà ò°è ã«àâ»

Èòàê, ﮱꮫüêó ã«àâí®å íà¬å°åíèå ýò®ã® ±âÿùåíí®ã® ó·å-
íèÿ “ ïå°å¤àâàòü §íàíèå ® Á®ãå, è íå ò®«üê® ±®ã«à±í® ò®¬ó, êàê Îí
å±òü â ±åáå, í® è ±®ã«à±í® ò®¬ó ·ò® Îí å±òü íà·à«® è öå«ü âåùå© (à
®±®áåíí® °à§ó¬í»µ òâ®°åíè©), è ýò® ÿ±í® è§ ±êà§àíí®ã® (â®ï°. 1,
ã«. 7), ò®, íà¬å°åâàÿ±ü ¤àòü 觫®¦åíèå ýò®ã® ó·åíèÿ, ¬», â®-ïå°-
⻵, 觫®¦è¬ ó·åíèå ® Á®ãå; â®-âò®°»µ, ® ¤âè¦åíèè °à§ó¬í»µ òâ®-
°åíè© ê Á®ãó (·à±òü II); â-ò°åòüèµ, ® •°è±òå, Ê®ò®°»©, ±®ã«à±í®
ò®¬ó, ·ò® Îí â®·å«®âå·è«±ÿ, å±òü ¤«ÿ íà± ïóòü â íàøå¬ ó±ò°å¬«å-
íèè ê Á®ãó (·à±òü III).
Ðà±±¬®ò°åíèå ¦å, ®òí®±ÿùåå±ÿ ê Á®ãó, áó¤åò ò°®ÿê®å. À è¬åí-
í®, â®-ïå°â»µ, ¬» °à±±¬®ò°è¬ ò®, ·ò® ®òí®±èò±ÿ ê ᮦå±òâåíí®©
±óùí®±òè; â®-âò®°»µ, ò®, ·ò® ®òí®±èò±ÿ ê °à§«è·èþ Ïå°±®í (â®ï°.
27); â-ò°åòüèµ, ò®, ·ò® ®òí®±èò±ÿ ê ﰮ豵®¦¤åíèþ òâ®°åíè© ®ò
Á®ãà (â®ï°. 44).
Îòí®±èòå«üí® ¦å ᮦå±òâåíí®© ±óùí®±òè, â®-ïå°â»µ, ±«å¤óåò
°à±±¬®ò°åòü, å±òü «è Á®ã; â®-âò®°»µ “ êàê®â Îí å±òü, è«è, «ó·øå,
êàê®â Îí íå å±òü (â®ï°. 3); â-ò°åòüèµ, ±«å¤óåò °à±±¬®ò°åòü ò®, ·ò®
®òí®±èò±ÿ ê …ã® ¤åÿòå«üí®±òè, à è¬åíí®, §íàíèå, ⮫þ è ¬®ãóùå-
±òâ® (â®ï°. 14).
Îòí®±èòå«üí® ïå°â®ã® ±òàâèò±ÿ ò°è â®ï°®±à:
Ïå°â»©: ÿâ«ÿåò±ÿ «è ò®, ·ò® Á®ã å±òü, è§âå±òí»¬ ±à¬® ï® ±åáå?
‚ò®°®©: ÿâ«ÿåò±ÿ «è ýò® ¤®êà§ó嬻¬?
’°åòè©: å±òü «è Á®ã?


62
Articulus 1
Utrum Deum esse sit per se notum

Ad primum sic proceditur. Videtur quod Deum esse sit per se notum.
1. Illa enim nobis dicuntur per se nota, quorum cognitio nobis
naturaliter inest, sicut patet de primis principiis. Sed, sicut dicit
Damascenus in principio libri sui, omnibus cognitio existendi Deum
naturaliter est inserta. Ergo Deum esse est per se notum.
2. Praeterea, illa dicuntur esse per se nota, quae statim, cognitis
terminis, cognoscuntur, quod philosophus attribuit primis
demonstrationis principiis, in I Poster., scito enim quid est totum et quid
pars, statim scitur quod omne totum maius est sua parte. Sed intellecto
quid significet hoc nomen Deus, statim habetur quod Deus est.
Significatur enim hoc nomine id quo maius significari non potest, maius
autem est quod est in re et intellectu, quam quod est in intellectu tantum,
unde cum, intellecto hoc nomine Deus, statim sit in intellectu, sequitur
etiam quod sit in re. Ergo Deum esse est per se notum.
3. Praeterea, veritatem esse est per se notum, quia qui negat
veritatem esse, concedit veritatem esse, si enim veritas non est, verum
est veritatem non esse. Si autem est aliquid verum, oportet quod veritas
sit. Deus autem est ipsa veritas, Ioann. XIV, ego sum via, veritas et vita.
Ergo Deum esse est per se notum.
Sed contra, nullus potest cogitare oppositum eius quod est per se
notum ut patet per philosophum, in IV Metaphys. et I Poster., circa prima
demonstrationis principia. Cogitari autem potest oppositum eius quod
est Deum esse, secundum illud Psalmi 52, 1, dixit insipiens in corde
suo, non est Deus. Ergo Deum esse non est per se notum.




63
ëàâà 1
ßâ«ÿåò±ÿ «è ±à¬® ï® ±åáå è§âå±òí»¬ ò®, ·ò® Á®ã å±òü

Îòí®±èòå«üí® ïå°â®ã® [°à±±ó¦¤åíèå] ﰮ豵®¤èò ±«å¤óþùè¬ ®á-
°à§®¬: êà¦åò±ÿ, ·ò® ò®, ·ò® Á®ã å±òü, ÿâ«ÿåò±ÿ è§âå±òí»¬ ±à¬® ï® ±åáå.
1. ‚å¤ü íà¬è í৻âàåò±ÿ «±à¬è¬ ï® ±åáå è§âå±òí»¬» ò®, §íà-
íèå ·åã® íଠï°è±óùå å±òå±òâåíí»¬ ®á°à§®¬, êàê, íàï°è¬å°, ýò®
ÿ±í® ®òí®±èòå«üí® ïå°â»µ ®±í®âàíè©. Í®, êàê ã®â®°èò â íà·à«å
±â®å© êíèãè „à¬à±êèí39, §íàíèå ® ±óùå±òâ®âàíèè Á®ãà å±òå±òâåí-
í»¬ ®á°à§®¬ â«®¦åí® â® â±åµ. ‘«å¤®âàòå«üí®, ò®, ·ò® Á®ã å±òü,
ÿâ«ÿåò±ÿ ±à¬è¬ ï® ±åáå è§âå±òí»¬.
2. Ê°®¬å ò®ã®, «±à¬è¬ ï® ±åáå è§âå±òí»¬» í৻âàåò±ÿ ò®, ·ò®
ﮧíàåò±ÿ ò®ò·à±, êàê ò®«üê® ï®§íàí» òå°¬èí», “ ýò® ”è«®±®ô â
ïå°â®© [êíèãå] ‚ò®°®© [Àíà«èòèêè] àò°èáóòè°®âà« ïå°â»¬ ®±í®-
âàíèÿ¬ ¤®êà§àòå«ü±òâà. ‚å¤ü êàê ò®«üê® ï®§íàí®, ·ò® å±òü öå«®å è
·ò® å±òü ·à±òü, ò®ò·à± ¦å ﮧíàåò±ÿ, ·ò® â±ÿê®å öå«®å ᮫üøå ±â®-
å© ·à±òè. Í® êàê ò®«üê® ï®íÿò®, ·ò® ®á®§íà·àåò ýò® è¬ÿ “ «Á®ã»,
ò®ò·à± ¦å ﮧíàåò±ÿ è ò®, ·ò® Á®ã å±òü. ‚å¤ü ýòè¬ è¬åíå¬ ®á®§íà-
·àåò±ÿ ò®, ï® ®òí®øåíèþ ê ·å¬ó íè·ò® íå ¬®¦åò ®á®§íà·àòü±ÿ êàê
᮫üøåå; ò® ¦å, ·ò® å±òü ⠤婱òâèòå«üí®±òè è â èíòå««åêòå, ᮫ü-
øå, ·å¬ ò®, ·ò® å±òü ò®«üê® â èíòå««åêòå; ï®ýò®¬ó è§ ò®ã®, ·ò® Á®ã
å±òü â èíòå««åêòå, ò®ò·à± ¦å, êàê ò®«üê® ï®íÿò® ýò® è¬ÿ «Á®ã»,
±«å¤óåò òàê¦å, ·ò® Îí ±óùå±òâóåò ⠤婱òâèòå«üí®±òè. Çíà·èò, ò®,
·ò® Á®ã å±òü, è§âå±òí® ±à¬® ï® ±åáå.
3. Ê°®¬å ò®ã®, ò®, ·ò® è±òèíà å±òü, ÿâ«ÿåò±ÿ è§âå±òí»¬ ±à¬®
ï® ±åáå, ﮱꮫüêó ò®ò, êò® ®ò°èöàåò, ·ò® è±òèíà å±òü, ¤®ïó±êàåò
[òå¬ ±à¬»¬], ·ò® è±òèíà å±òü, âå¤ü 屫è è±òèí» íåò, ò® è±òèíí®,
·ò® è±òèí» íåò. Í® å±«è ±óùå±òâóåò íå·ò® è±òèíí®å, ò® íफå¦èò,
·ò®á» ±óùå±òâ®âà«à è±òèíà. Á®ã ¦å å±òü ±à¬à è±òèíà: «ß 屬ü ïóòü,
è±òèíà è ¦è§íü» (Èí. 14, 6). ‘«å¤®âàòå«üí®, ò®, ·ò® Á®ã å±òü, ÿâ-
«ÿåò±ÿ è§âå±òí»¬ ±à¬® ï® ±åáå.
Í® ï°®òèâ ýò®ã® ò®, ·ò® íèêò® íå ¬®¦åò ﮬ»±«èòü ï°®òè-
â®ï®«®¦í®±òü ò®ã®, ·ò® è§âå±òí® ±à¬® ï® ±åáå, êàê ýò® ÿ±í®, á«à-
㮤à°ÿ ”è«®±®ôó, è§ ·åòâå°ò®© [êíèãè] Ìåòàôè§èêè è è§ ïå°-
⮩ [êíèãè] ‚ò®°®© [Àíà«èòèêè], ®òí®±èòå«üí® ïå°â»µ ®±í®âà-
íè© ¤®êà§àòå«ü±òâà. Ï°®òèâ®ï®«®¦í®±òü ¦å ò®ã®, ·ò® Á®ã å±òü,
¬®¦åò á»òü ﮬ»±«åíà, ±®ã«à±í® ϱ૬ó 52, 1: «‘êà§à« áå§ó¬åö
⠱尤öå ±â®å¬ “ íåò Á®ãà». ‘«å¤®âàòå«üí®, ò®, ·ò® Á®ã å±òü, íå
ÿâ«ÿåò±ÿ è§âå±òí»¬ ±à¬® ï® ±åáå.

64
Respondeo dicendum quod contingit aliquid esse per se notum
dupliciter, uno modo, secundum se et non quoad nos; alio modo,
secundum se et quoad nos. Ex hoc enim aliqua propositio est per se nota,
quod praedicatum includitur in ratione subiecti, ut homo est animal,
nam animal est de ratione hominis. Si igitur notum sit omnibus de
praedicato et de subiecto quid sit, propositio illa erit omnibus per se
nota, sicut patet in primis demonstrationum principiis, quorum termini
sunt quaedam communia quae nullus ignorat, ut ens et non ens, totum
et pars, et similia. Si autem apud aliquos notum non sit de praedicato et
subiecto quid sit, propositio quidem quantum in se est, erit per se nota,
non tamen apud illos qui praedicatum et subiectum propositionis
ignorant. Et ideo contingit, ut dicit Boetius in libro De hebdomadibus,
quod quaedam sunt communes animi conceptiones et per se notae, apud
sapientes tantum, ut incorporalia in loco non esse.
Dico ergo quod haec propositio, Deus est, quantum in se est, per se
nota est, quia praedicatum est idem cum subiecto; Deus enim est suum
esse, ut infra patebit. Sed quia nos non scimus de Deo quid est, non est
nobis per se nota, sed indiget demonstrari per ea quae sunt magis nota
quoad nos, et minus nota quoad naturam, scilicet per effectus.
Ad primum ergo dicendum quod cognoscere Deum esse in aliquo
communi, sub quadam confusione, est nobis naturaliter insertum, inquantum
scilicet Deus est hominis beatitudo, homo enim naturaliter desiderat
beatitudinem, et quod naturaliter desideratur ab homine, naturaliter
cognoscitur ab eodem. Sed hoc non est simpliciter cognoscere Deum esse;
sicut cognoscere venientem, non est cognoscere petrum, quamvis sit petrus
veniens, multi enim perfectum hominis bonum, quod est beatitudo,
existimant divitias; quidam vero voluptates; quidam autem aliquid aliud.
Ad secundum dicendum quod forte ille qui audit hoc nomen Deus, non
intelligit significari aliquid quo maius cogitari non possit, cum quidam
crediderint Deum esse corpus. Dato etiam quod quilibet intelligat hoc nomine
Deus significari hoc quod dicitur, scilicet illud quo maius cogitari non potest;
non tamen propter hoc sequitur quod intelligat id quod significatur per nomen,
esse in rerum natura; sed in apprehensioneintellectus tantum.




65
Îòâå·àþ: ±«å¤óåò ±êà§àòü: ò®, ·ò® íå·ò® “ è§âå±òí® ±à¬® ï® ±åáå,
±«ó·àåò±ÿ ¤â®ÿê®. Τíè¬ ®á°à§®¬ “ ±®ã«à±í® ±à¬®¬ó ±åáå, í® íå ¤«ÿ
íà±; ¤°óãè¬ ®á°à§®¬ “ ±®ã«à±í® ±à¬®¬ó ±åáå è ¤«ÿ íà±. ‚å¤ü íåê®å ï®-
«®¦åíèå (êàê «·å«®âåê å±òü ¦èâ®å ±óùå±òâ®») è§âå±òí® ±à¬® ï® ±åáå
è§-§à ò®ã®, ·ò® ï°å¤èêàò âê«þ·àåò±ÿ â ±¬»±« ±óáúåêòà; âå¤ü «¦èâ®å
±óùå±òâ®» ﮫó·àåò±ÿ ®ò ±¬»±«à «·å«®âåê». Èòàê, å±«è ® ±óáúåêòå è
ï°å¤èêàòå â±å¬ è§âå±òí®, ·ò® ®íè å±òü, ò® ýò® ﮫ®¦åíèå áó¤åò è§âå±-
òí»¬ ±à¬® ï® ±åáå ¤«ÿ â±åµ; òàê, íàï°è¬å°, ﰮ豵®¤èò â ïå°â»µ ®±-
í®âàíèÿµ ï°è ¤®êà§àòå«ü±òâå, òå°¬èí» ê®ò®°»µ ®òí®±ÿò±ÿ ê íåêè¬
®áùè¬ [ï®íÿòèÿ¬], ê®ò®°»å §íàåò êত»©, “ òàêè¬, êàê ±óùåå è íå-
±óùåå, öå«®å è ·à±òü, è ò®¬ó ﮤ®áí®å. …±«è ¦å ®òí®±èòå«üí® ï°å¤è-
êàòà è ±óáúåêòà ꮬó-ò® íå è§âå±òí®, ·ò® ®íè å±òü, ò® ﮫ®¦åíèå, êàê
òàê®â®å, áó¤åò è§âå±òí»¬ ±à¬® ï® ±åáå, í® íå ¤«ÿ òåµ, ꮬó íå è§âå±-
òåí ï°å¤èêàò è ±óáúåêò ﮫ®¦åíèÿ. È ï®ò®¬ó ±«ó·àåò±ÿ, êàê ã®â®°èò
Á®ýöè© â êíèãå Î ãå᤮¬à¤àµ 40, ·ò® ±óùå±òâóþò íåê®ò®°»å ê®íöåï-
öèè ó¬à ®áùèå è è§âå±òí»å ±à¬è ï® ±åáå, í® ò®«üê® ¤«ÿ ¬ó¤°»µ, “
òàêèå, êàê «áå±òå«å±í®å íå í൮¤èò±ÿ â [êàꮬ-«èá®] ¬å±òå».
Èòàê, ÿ ã®â®°þ, ·ò® ýò® ﮫ®¦åíèå, «Á®ã å±òü», êàê òàê®â®å,
è§âå±òí® ±à¬® ï® ±åáå, ﮱꮫüêó ï°å¤èêàò å±òü ò® ¦å ±à¬®å, ·ò® è
±óáúåêò; âå¤ü Á®ã å±òü ±â®å á»òèå, êàê ¤à«åå áó¤åò ÿ±í® (â®ï°. 3, ã«.
4). Í® ﮱꮫüêó ¬» íå §íàå¬ ® Á®ãå ò®ã®, ·ò® Îí å±òü, ¤«ÿ íà± [ýò®
ﮫ®¦åíèå] íå ÿâ«ÿåò±ÿ è§âå±òí»¬ ±à¬è¬ ï® ±åáå, í® ò°åáóåò±ÿ å¬ó
á»òü ¤®êà§àíí»¬ ï®±°å¤±ò⮬ ò®ã®, ·ò® ᮫åå è§âå±òí® ¤«ÿ íà±, è
¬åíåå è§âå±òí® ï® ï°è°®¤å, à è¬åíí®, ï®±°å¤±ò⮬ ¤å©±òâèÿ.
Èòàê, ®òí®±èòå«üí® ïå°â®ã® ±«å¤óåò ±êà§àòü, ·ò® ﮧíàíèå
ò®ã®, ·ò® Á®ã å±òü, â íåê®ò®°®¬ ®áùå¬ [±¬»±«å], ï°è íåê®ò®°®©
íåÿ±í®±òè, â«®¦åí® â íà± å±òå±òâåíí»¬ ®á°à§®¬, à è¬åíí®, ï®-
±ê®«üêó Á®ã å±òü á«à¦åí±òâ® ¤«ÿ ·å«®âåêà; âå¤ü ·å«®âåê å±òå±òâåí-
í»¬ ®á°à§®¬ ¦å«àåò á«à¦åí±òâà, à ò®, ·ò® å±òå±òâåíí»¬ ®á°à§®¬
¦å«àåò±ÿ ·å«®âåꮬ, è ﮧíàåò±ÿ è¬ å±òå±òâåíí»¬ ®á°à§®¬. Í®
ýò® íå å±òü ï°®±ò® ﮧíàíèå ò®ã®, ·ò® Á®ã å±òü; òàê, ﮧíàâàòü è¤ó-
ùåã® íå §íà·èò ﮧíàâàòü Ïåò°à, µ®òÿ á» Ïåò° è ừ è¤óùè¬; âå¤ü
±®âå°øåíí»¬ á«à㮬 ·å«®âåêà, ò® å±òü á«à¦åí±ò⮬, ¬í®ãèå ±·è-
òàþò á®ãàò±òâ®, èí»å ¦å “ í౫তåíèÿ, èí»å “ íå·ò® ¤°óã®å.
Îòí®±èòå«üí® âò®°®ã® ±«å¤óåò ±êà§àòü: ¬®¦åò á»òü òàê, ·ò® ò®ò,
êò® ±«»øèò ýò® è¬ÿ «Á®ã», íå ï®íè¬àåò ò®ã®, ·ò® è¬ ®á®§íà·àåò±ÿ
íå·ò®, ᮫üøå ·åã® íè·ò® íå ¬®¦åò á»òü ﮬ»±«åí®, ﮱꮫüêó íå-
ê®ò®°»å âå°è«è, ·ò® Á®ã å±òü òå«®. Í® ¤à¦å ¤®ïó±òèâ, ·ò® íåêò® ï®-
íè¬àåò, ·ò® ýòè¬ è¬åíå¬ «Á®ã» ®á®§íà·àåò±ÿ ò®, · ã®â®°èò±ÿ, à
ò®
è¬åíí®, ò®, ®òí®±èòå«üí® ·åã® íå«ü§ÿ ﮬ»±«èòü íå·ò® ᮫üøåå, ò®
â±å ¦å è§ ýò®ã® íå ±«å¤óåò, ·ò® ®í ï®íè¬à« á», ·ò® ®á®§íà·à嬮å è¬å-
íå¬ å±òü â ï°è°®¤å âåùå©, í® ò®«üê® “ [·ò® ®í®] â ®µâàòå èíòå««åêòà.
66
Nec potest argui quod sit in re, nisi daretur quod sit in re aliquid quo maius
cogitari non potest, quod non est datum a ponentibus Deum non esse.
Ad tertium dicendum quod veritatem esse in communi, est per se
notum, sed primam veritatem esse, hoc non est per se notum quoad nos.




Articulus 2
Utrum Deum esse sit demonstrabile

Ad secundum sic proceditur. Videtur quod Deum esse non sit
demonstrabile.
1. Deum enim esse est articulus fidei. Sed ea quae sunt fidei, non
sunt demonstrabilia, quia demonstratio facit scire, fides autem de non
apparentibus est, ut patet per Apostolum, ad Hebr. 11, 1. Ergo Deum
esse non est demonstrabile.
2. Praeterea, medium demonstrationis est quod quid est. Sed de
Deo non possumus scire quid est, sed solum quid non est, ut dicit
Damascenus. Ergo non possumus demonstrare Deum esse.
3. Praeterea, si demonstraretur Deum esse, hoc non esset nisi ex
effectibus eius. Sed effectus eius non sunt proportionati ei, cum ipse sit
infinitus, et effectus finiti; finiti autem ad infinitum non est proportio.
Cum ergo causa non possit demonstrari per effectum sibi non
proportionatum, videtur quod Deum esse non possit demonstrari.
Sed contra est quod Apostolus dicit, ad Rom. 1, 20: invisibilia Dei
per ea quae facta sunt, intellecta, conspiciuntur. Sed hoc non esset, nisi
per ea quae facta sunt, posset demonstrari Deum esse, primum enim
quod oportet intelligi de aliquo, est an sit.
Respondeo dicendum quod duplex est demonstratio. Una quae est per causam,
et dicitur propter quid; et haec est per priora simpliciter. Alia est per effectum, et
dicitur demonstratio quia: et haec est per ea quae sunt priora quoad nos,




67
Í® íå⮧¬®¦í® ¤®êà§àòü ò®, ·ò® Îí å±òü ⠤婱òâèòå«üí®±òè, íå
¤®ïó±òèâ, ·ò® íå·ò®, ®òí®±èòå«üí® ·åã® íå ¬®¦åò á»òü ﮬ»±-
«åí® á®«üøåå, å±òü ⠤婱òâèòå«üí®±òè; ·ò® íå ¤®ïóùåí® ï®«à-
ãàþùè¬è, ·ò® Á®ãà íåò.
Îòí®±èòå«üí® ò°åòüåã® ±«å¤óåò ±êà§àòü: ò®, ·ò® å±òü è±òèíà â
®áùå¬ [±¬»±«å], è§âå±òí® ±à¬® ï® ±åáå; í® ò®, ·ò® å±òü ïå°âàÿ è±-
òèíà, íå è§âå±òí® íè ±à¬® ï® ±åáå, íè ¤«ÿ íà±.


ëàâà 2
„®êà§ó嬮 «è ò®, ·ò® Á®ã å±òü

Îòí®±èòå«üí® âò®°®ã® [°à±±ó¦¤åíèå] ﰮ豵®¤èò ±«å¤óþùè¬
®á°à§®¬: ï®-âè¤è¬®¬ó ò®, ·ò® Á®ã å±òü, “ í央êà§ó嬮.
1. ‚å¤ü ò®, ·ò® Á®ã å±òü, “ ï®±òó«àò âå°». Í® ò®, ·ò® ®òí®±èò±ÿ ê
âå°å, í央êà§ó嬮; ﮱꮫüêó ¤®êà§àòå«ü±òâ® ï°®è§â®¤èò±ÿ §íàíè-
å¬, âå°à ¦å ®òí®±èò±ÿ ê íåâè¤è¬®¬ó, êàê ÿ±í® è§ Àï®±ò®«à, [è§ ï®-
±«àíèÿ] ê …â°. 11, 1. ‘«å¤®âàòå«üí®, ò®, ·ò® Á®ã å±òü, í央êà§ó嬮.
2. Ê°®¬å ò®ã®, ±°å¤íÿÿ [ï®±»«êà] â ¤®êà§àòå«ü±òâå å±òü ·ò®©-
í®±òü. Í® ® Á®ãå ¬» íå ¬®¦å¬ §íàòü, ·ò® Îí å±òü, í® ò®«üê® ·ò®
Îí íå å±òü, êàê ã®â®°èò „à¬à±êèí41. ‘«å¤®âàòå«üí®, ¬» íå ¬®¦å¬
¤®êà§àòü ò®, ·ò® Á®ã å±òü.
3. Ê°®¬å ò®ã®, 屫è á» è ¤®ê৻âà«®±ü ò®, ·ò® Á®ã å±òü, ýò® ﰮ豵®-
¤è«® á» ò®«üê® è±µ®¤ÿ è§ …ã® ¤å©±òâè©. Í® …ã® ¤å©±òâèå íå±®°à§¬å°í®
…¬ó, ﮱꮫüêó ‘ଠÎí áå±ê®íå·åí, à ¤å©±òâèå “ ê®íå·í®; ê®íå·í®å ¦å
íå±®°à§¬å°í® áå±ê®íå·í®¬ó. ‘«å¤®âàòå«üí®, ﮱꮫüêó ï°è·èíà íå
¬®¦åò á»òü ¤®êà§àíí®© íà ®±í®âàíèè ¤å©±òâèÿ, å© íå ±®°à§¬å°í®ã®, êà-
¦åò±ÿ, ·ò® ò®, ·ò® Á®ã å±òü, íå ¬®¦åò á»òü ¤®êà§àíí»¬.
Í® ï°®òèâ ýò®ã® ò®, ·ò® ã®â®°èò Àï®±ò®« [â ï®±«àíèè] ê Ðè¬.
(1, 20): íåâè¤è¬®å Á®ãà ó±¬àò°èâàåò±ÿ, ﮧíàâà嬮å á«à㮤à°ÿ
ò®¬ó, ·ò® ±®òâ®°åí®. Í® ýò®ã® íå ừ® á», 屫è á» ò®, ·ò® Á®ã
å±òü, íå⮧¬®¦í® ừ® ¤®êà§àòü è±µ®¤ÿ è§ ò®ã®, ·ò® ±®òâ®°åí®;
âå¤ü ïå°â®å, ·ò® íफå¦èò ﮧíàâàòü ® ·å¬-ò®, ýò® “ å±òü «è ®í®.
Îòâå·àþ: ±«å¤óåò ±êà§àòü, ·ò® ¤®êà§àòå«ü±òâ® á»âàåò ¤â®ÿêè¬. Î¤í® “
è§-§à ·åã®», è è±µ®¤èò è§ ò®ã®, ·ò® ïå°âè·-
è§ ï°è·èí», è ®í® í৻âàåò±ÿ «
ï®-
íåå ï°®±ò®. „°óã®å “ è§ ¤å©±òâèÿ, è ®í® í৻âàåò±ÿ ¤®êà§àòå«ü±ò⮬ «
±ê®«üêó»; è ®í® è±µ®¤èò è§ ò®ã®, ·ò® ïå°âè·íåå ®òí®±èòå«üí® íà±.

68
cum enim effectus aliquis nobis est manifestior quam sua causa, per
effectum procedimus ad cognitionem causae.
Ex quolibet autem effectu potest demonstrari propriam causam eius
esse (si tamen eius effectus sint magis noti quoad nos), quia, cum effectus
dependeant a causa, posito effectu necesse est causam praeexistere. Unde
Deum esse, secundum quod non est per se notum quoad nos,
demonstrabile est per effectus nobis notos.
Ad primum ergo dicendum quod Deum esse, et alia huiusmodi quae
per rationem naturalem nota possunt esse de Deo, ut dicitur Rom. 1, 19
non sunt articuli fidei, sed praeambula ad articulos, sic enim fides
praesupponit cognitionem naturalem, sicut gratia naturam, et ut
perfectio perfectibile. Nihil tamen prohibet illud quod secundum se
demonstrabile est et scibile, ab aliquo accipi ut credibile, qui
demonstrationem non capit.
Ad secundum dicendum quod cum demonstratur causa per effectum, necesse
est uti effectu loco definitionis causae, ad probandum causam esse, et hoc maxime
contingit in Deo. Quia ad probandum aliquid esse, necesse est accipere pro medio
quid significet nomen non autem quod quid est: quia quaestio quid est, sequitur
ad quaestionem an est. Nomina autem Dei imponuntur ab effectibus, ut postea
ostendetur, unde, demonstrando Deum esse per effectum, accipere possumus
pro medio quid significet hoc nomen Deus.
Ad tertium dicendum quod per effectus non proportionatos causae,
non potest perfecta cognitio de causa haberi, sed tamen ex quocumque
effectu potest manifeste nobis demonstrari causam esse, ut dictum est.
Et sic ex effectibus Dei potest demonstrari Deum esse: licet per eos non
perfecte possimus eum cognoscere secundum suam essentiam.




Articulus 3
Utrum Deus sit

Ad tertium sic proceditur. Videtur quod Deus non sit.


69
‚å¤ü ﮱꮫüêó íåê®å ¤å©±òâèå íଠ®·åâè¤íåå, ·å¬ åã® ï°è·èíà,
ò® ®ò ¤å©±òâèÿ ¬» ïå°åµ®¤è¬ ê ﮧíàíèþ ï°è·èí». ȧ «þá®ã® ¦å
¤å©±òâèÿ ¬®¦åò á»òü ¤®êà§àí® ò®, ·ò® åã® ±®á±òâåííàÿ ï°è·èíà
å±òü, 屫è ò®«üê® åå ¤å©±òâèå ᮫åå è§âå±òí® ¤«ÿ íà±; ﮱꮫüêó
å±«è ¤å©±òâèå §àâè±èò ®ò ï°è·èí», ò®, ï°è íà«è·èè ¤å©±òâèÿ, íå-
®áµ®¤è¬® [±«å¤óåò], ·ò® ï°å¤±óùå±òâóåò åã® ï°è·èíà. Ï®ýò®¬ó ò®,
·ò® Á®ã å±òü, ﮱꮫüêó ýò® íå è§âå±òí® ±à¬® ï® ±åáå ¤«ÿ íà±, ¤®-
êà§ó嬮 è§ ¤å©±òâè©, è§âå±òí»µ íà¬.
Èòàê, ®òí®±èòå«üí® ïå°â®ã® ±«å¤óåò ±êà§àòü: ò®, ·ò® Á®ã å±òü,
è ï°®·åå òàê®ã® °®¤à, ·ò® ¬®¦åò á»òü è§âå±òí® ® Á®ãå å±òå±òâåí-
í»¬ ®á°à§®¬, ® ·å¬ ã®â®°èò±ÿ â [ï®±«àíèè] ê Ðè¬. (1, 19), “ ýò® íå
ï®±òó«àò» âå°», à ò®, ·ò® ï°å¤øå±òâóåò ï®±òó«àòà¬; âå¤ü âå°à òàê
ï°å¤ï®«àãàåò å±òå±òâåíí®å ﮧíàíèå, êàê á«à㮤àòü “ ï°è°®¤å, è
êàê ±®âå°øåí±òâ® “ ±®âå°øåí±òâóþùåå±ÿ. Τíàê® íè·ò® íå ï°å-
ïÿò±òâóåò ò®¬ó, ·ò® ¤®êà§ó嬮å è ﮧíàâàå¬®å ±à¬® ï® ±åáå ï°è-
íè¬àåò±ÿ êàê ¤®±ò®âå°í®å òå¬, êò® íå óµâàò»âàåò ¤®êà§àòå«ü±òâ®.
Îòí®±èòå«üí® âò®°®ã® ±«å¤óåò ±êà§àòü: ﮱꮫüêó ï°è·èíà ¤®-
ê৻âàåò±ÿ è±µ®¤ÿ è§ ¤å©±òâèÿ, ò® ¤«ÿ ®á®±í®âàíèÿ ò®ã®, ·ò® ï°è-
·èíà ±óùå±òâóåò, íå®áµ®¤è¬® è±ï®«ü§®âàòü ¤å©±òâèå â¬å±ò® ®ï-
°å¤å«åíèÿ ï°è·èí»; è ýò® ᮫åå â±åã® ®òí®±èò±ÿ ê Á®ãó. ‚å¤ü ¤«ÿ
¤®êà§àòå«ü±òâà ò®ã®, ·ò® íå·ò® ±óùå±òâóåò, íå®áµ®¤è¬® ï°èíè¬àòü
êàê ±°å¤íè© [òå°¬èí] ò®, ·ò® ®á®§íà·àåò è¬ÿ, í® íå ò®, ·ò® ýò®
å±òü, ﮱꮫüêó â®ï°®± «·ò® ýò® å±òü?», ±«å¤óåò §à â®ï°®±®¬ «å±òü
«è ýò®?». Ȭåíà ¦å Á®ãà ïå°åí®±ÿò±ÿ ®ò ¤å©±òâè©, êàê ﮧ¦å áó-
¤åò ï®êà§àí® (â®ï°. 13, ã«. 1), ï®ýò®¬ó ¤«ÿ ¤®êà§àòå«ü±òâà ò®ã®,
·ò® Á®ã å±òü, è±µ®¤ÿùåã® è§ ¤å©±òâèÿ, ¬» ¬®¦å¬ ï°èíè¬àòü â êà-
·å±òâå ±°å¤íåã® [òå°¬èíà] ò®, ·ò® ®á®§íà·àåò ýò® è¬ÿ «Á®ã».
Îòí®±èòå«üí® ò°åòüåã® ±«å¤óåò ±êà§àòü, ·ò® è±µ®¤ÿ è§ ¤å©-
±òâèÿ, íå±®°à§¬å°í®ã® ï°è·èíå, íå⮧¬®¦í® ﮫó·àòü ±®âå°øåí-
í®å ﮧíàíèå ® ï°è·èíå; ®¤íàê® íà ®±í®âàíèè «þá®ã® ¤å©±òâèÿ
¬®¦åò á»òü ¤«ÿ íà± ÿ±í® ¤®êà§àí® ò®, ·ò® ï°è·èíà ±óùå±òâóåò,
êàê ±êà§àí®. È, òàêè¬ ®á°à§®¬, è§ ¤å©±òâè© Á®ãà ¬®¦åò á»òü ¤®-
êà§àí® ò®, ·ò® Á®ã å±òü; µ®òÿ è±µ®¤ÿ è§ ¤å©±òâè© ¬» ¬®¦å¬ …ã®
ﮧíàâàòü íå â ±®âå°øåí±òâå, íå ±®ã«à±í® …ã® ±óùí®±òè.

ëàâà 3
…±òü «è Á®ã?

Îòí®±èòå«üí® ò°åòüåã® [°à±±ó¦¤åíèå] ﰮ豵®¤èò ±«å¤óþùè¬
®á°à§®¬: êà¦åò±ÿ, ·ò® Á®ãà íåò.

70
1. Quia si unum contrariorum fuerit infinitum, totaliter destruetur
aliud. Sed hoc intelligitur in hoc nomine Deus, scilicet quod sit quoddam
bonum infinitum. Si ergo Deus esset, nullum malum inveniretur.
Invenitur autem malum in mundo. Ergo Deus non est.
2. Praeterea, quod potest compleri per pauciora principia, non fit
per plura. Sed videtur quod omnia quae apparent in mundo, possunt
compleri per alia principia, supposito quod Deus non sit, quia ea quae
sunt naturalia, reducuntur in principium quod est natura; ea vero quae
sunt a proposito, reducuntur in principium quod est ratio humana vel
voluntas. Nulla igitur necessitas est ponere Deum esse.
Sed contra est quod dicitur Exodi 3, 14, ex persona Dei: Ego sum qui sum.
Respondeo dicendum quod Deum esse quinque viis probari potest.
Prima autem et manifestior via est, quae sumitur ex parte motus. Certum
est enim, et sensu constat, aliqua moveri in hoc mundo. Omne autem
quod movetur, ab alio movetur. Nihil enim movetur, nisi secundum quod
est in potentia ad illud ad quod movetur, movet autem aliquid secundum
quod est actu. Movere enim nihil aliud est quam educere aliquid de
potentia in actum, de potentia autem non potest aliquid reduci in actum,
nisi per aliquod ens in actu, sicut calidum in actu, ut ignis, facit lignum,
quod est calidum in potentia, esse actu calidum, et per hoc movet et
alterat ipsum. Non autem est possibile ut idem sit simul in actu et
potentia secundum idem, sed solum secundum diversa, quod enim est
calidum in actu, non potest simul esse calidum in potentia, sed est
simul frigidum in potentia. Impossibile est ergo quod, secundum idem
et eodem modo, aliquid sit movens et motum, vel quod moveat
seipsum. Omne ergo quod movetur, oportet ab alio moveri. Si ergo id
a quo movetur, moveatur, oportet et ipsum ab alio moveri et illud ab
alio. Hic autem non est procedere in infinitum, quia sic non esset
aliquod primum movens; et per consequens nec aliquod aliud movens,
quia moventia secunda non movent nisi per hoc quod sunt mota a primo
movente, sicut baculus non movet nisi per hoc quod est motus a manu.




71
1. ‚ ±«ó·àå å±«è ®¤íà è§ ï°®òèâ®ï®«®¦í®±òå© á»«à á» áå±ê®-
íå·í®©, ¤°óãàÿ ï®«í®±òüþ óíè·ò®¦è«à±ü á». Í® ýò® ï®íè¬àåò±ÿ
â è¬åíè «Á®ã», à è¬åíí®, ·ò® Îí å±òü íåê®å áå±ê®íå·í®å á«àã®.
‘«å¤®âàòå«üí®, 屫è á» Á®ã ừ, íå ®áíà°ó¦èâà«®±ü á» íè·åã®
§«®ã®. Í® §«®å ®áíà°ó¦èâàåò±ÿ â ¬è°å. ‘«å¤®âàòå«üí®, Á®ãà íåò.
2. Ê°®¬å ò®ã® , ò®, ·ò® ¬®¦åò ±®âå°øàòü±ÿ ï®±°å¤±ò⮬ íå¬í®ãèµ
íà·à«, íå òâ®°èò±ÿ ¬í®ãè¬è. Í® êà¦åò±ÿ, 屫è ï°å¤ï®«®¦èòü, ·ò® Á®ãà
íåò, ò® â±å, ﰮ豵®¤ÿùåå â ¬è°å, ¬®¦åò ±®âå°øàòü±ÿ á«à㮤à°ÿ ¤°ó-
ãè¬ íà·à«à¬; âå¤ü ò®, ·ò® ±óùå±òâóåò êàê ï°è°®¤í®å, ±â®¤èò±ÿ ê íà·à-
«ó, ê®ò®°®å å±òü ï°è°®¤à; ò® ¦å, ·ò® ﰮ豵®¤èò ®ò íà¬å°åíèÿ, ±â®-
¤èò±ÿ ê íà·à«ó, ê®ò®°®å å±òü ·å«®âå·å±êè© °à§ó¬ è«è ⮫ÿ. ’àêè¬ ®á-
°à§®¬, íåò íèêàꮩ íå®áµ®¤è¬®±òè ﮫàãàòü, ·ò® Á®ã å±òü.
Í® ï°®òèâ ýò®ã® ò®, ·ò® ã®â®°èò±ÿ â ȱµ®¤å (3, 14) ®ò «èöà Á®ãà:
ß å±¬ü ’®ò, Ê®ò®°»© 屬ü.
Îòâå·àþ. ‘«å¤óåò ±êà§àòü: ò®, ·ò® Á®ã å±òü, ¬®¦åò á»òü ®á®±í®-
âàí® ï®±°å¤±ò⮬ ïÿòè ïóòå©. Ïå°â»© ¦å è ±à¬»© ®·åâè¤í»© ïóòü
ò®ò, ê®ò®°»© áå°åò±ÿ è§ ¤âè¦åíèÿ. ‚å¤ü ¤®±ò®âå°í® è ó±òàí®â«åí®
·óâ±ò⮬, ·ò® íå·ò® ¤âè¦åò±ÿ â ýò®¬ ¬è°å. ‚±å ¦å, ·ò® ¤âè¦åò±ÿ, ï°è-
⮤èò±ÿ â ¤âè¦åíèå ·å¬-ò® ¤°óãè¬. ‚å¤ü ·ò®-«èá® ¤âè¦åò±ÿ ò®«üê®
Ⱬ失òâèå ò®ã®, ·ò® ®í® í൮¤èò±ÿ â ï®òåíöèà«üí®±òè ®òí®±èòå«ü-
í® ò®ã®, ê ·å¬ó ®í® ¤âè¦åò±ÿ; ¤âè¦åò ¦å íå·ò® Ⱬ失òâèå ò®ã®, ·ò®
®í® àêòóà«üí®. ‚å¤ü «ï°è⮤èòü â ¤âè¦åíèå» å±òü íå ·ò® èí®å, êàê
â»â®¤èòü íå·ò® è§ ï®òåíöèà«üí®±òè â àêòóà«üí®±òü; è§ ï®òåíöèà«ü-
í®±òè ¦å â àêòóà«üí®±òü íè·ò® íå ¬®¦åò á»òü â»âå¤åí® èíà·å, êàê
á«à㮤à°ÿ ·å¬ó-ò® ±óùå¬ó àêòóà«üí®. ’àê àêòóà«üí® òåï«®å, íàï°è-
¬å°, ®ã®íü, ¤å«àåò ¤å°åâ®, ê®ò®°®å ï®òåíöèà«üí® òåï«®å, àêòóà«üí®
òåï«»¬, è, òå¬ ±à¬»¬, ï°è⮤èò åã® â ¤âè¦åíèå è 觬åíÿåò åã®. Τ-
íàê® íå⮧¬®¦í®, ·ò®á» ò® ¦å ±à¬®å ừ® á» ®¤í®â°å¬åíí® àêòó-
à«üí»¬ è ï®òåíöèà«üí»¬ â ®òí®øåíèè ®¤í®ã® è ò®ã® ¦å, “ í® ò®«ü-
ê® â ®òí®øåíèè °à§«è·í®ã®; âå¤ü àêòóà«üí® òåï«®å íå ¬®¦åò á»òü
®¤í®â°å¬åíí® ï®òåíöèà«üí® òåï«»¬, í® ®í® â¬å±òå ± òå¬ ï®òåíöè-
à«üí® µ®«®¤í®å. ‘«å¤®âàòå«üí®, íå⮧¬®¦í®, ·ò®á» íå·ò® ừ® ¤âè-
¦óùè¬ è ¤âè¦è¬»¬ â ®òí®øåíèè ®¤í®ã® è ò®ã® ¦å è ®¤íè¬ è òå¬ ¦å
®á°à§®¬, è«è ·ò®á» ®í® ï°è⮤諮 â ¤âè¦åíèå ±à¬®å ±åáÿ. ‘«å¤®âà-
òå«üí®, â±å, ·ò® ¤âè¦åò±ÿ, ¤®«¦í® ï°è⮤èòü±ÿ â ¤âè¦åíèå ¤°óãè¬.
‘«å¤®âàòå«üí®, 屫è ò®, ï®±°å¤±ò⮬ ·åã® [íå·ò®] ï°è⮤èò±ÿ â ¤âè-
¦åíèå, òàê¦å ¤âè¦åò±ÿ, ò® ®í® ¤®«¦í® ±à¬® ï°è⮤èòü±ÿ â ¤âè¦å-
íèå ¤°óãè¬; è òàê ¦å ® ¤°ó㮬. Í® ýò®ò ï°®öå±± íå ¬®¦åò 󵮤èòü â
áå±ê®íå·í®±òü; ﮱꮫüêó òàê íå ừ® á» íè·åã® ïå°âè·í® ¤âè¦ó-
ùåã®; à Ⱬ失òâèå ýò®ã® è íè·åã®, ¤âè¦óùåã® ¤°óã®å, ﮱꮫüêó âò®-
°è·í®å ¤âè¦óùåå íå ¤âè¦åò èíà·å, êàê á«à㮤à°ÿ ò®¬ó, ·ò® ®í® ï°è-
⮤èò±ÿ â ¤âè¦åíèå ïå°âè·í® ¤âè¦óùè¬, êàê, íàï°è¬å°, ïà«êà ¤âè-
¦åò ò®«üê® á«à㮤à°ÿ ò®¬ó, ·ò® ï°è⮤èò±ÿ â ¤âè¦åíèå °óꮩ.
72
Ergo necesse est devenire ad aliquod primum movens, quod a nullo
movetur, et hoc omnes intelligunt Deum.
Secunda via est ex ratione causae efficientis. Invenimus enim in istis
sensibilibus esse ordinem causarum efficientium, nec tamen invenitur,
nec est possibile, quod aliquid sit causa efficiens sui ipsius; quia sic esset
prius seipso, quod est impossibile. Non autem est possibile quod in causis
efficientibus procedatur in infinitum. Quia in omnibus causis
efficientibus ordinatis, primum est causa medii, et medium est causa
ultimi, sive media sint plura sive unum tantum, remota autem causa,
removetur effectus, ergo, si non fuerit primum in causis efficientibus,
non erit ultimum nec medium. Sed si procedatur in infinitum in causis
efficientibus, non erit prima causa efficiens, et sic non erit nec effectus
ultimus, nec causae efficientes mediae, quod patet esse falsum. Ergo est
necesse ponere aliquam causam efficientem primam, quam omnes
Deum nominant.
Tertia via est sumpta ex possibili et necessario, quae talis est.
Invenimus enim in rebus quaedam quae sunt possibilia esse et non esse,
cum quaedam inveniantur generari et corrumpi, et per consequens
possibilia esse et non esse. Impossibile est autem omnia quae sunt, talia
esse, quia quod possibile est non esse, quandoque non est. Si igitur omnia
sunt possibilia non esse, aliquando nihil fuit in rebus. Sed si hoc est
verum, etiam nunc nihil esset, quia quod non est, non incipit esse nisi
per aliquid quod est; si igitur nihil fuit ens, impossibile fuit quod aliquid
inciperet esse, et sic modo nihil esset, quod patet esse falsum. Non ergo
omnia entia sunt possibilia, sed oportet aliquid esse necessarium in rebus.
Omne autem necessarium vel habet causam suae necessitatis aliunde,
vel non habet. Non est autem possibile quod procedatur in infinitum in
necessariis quae habent causam suae necessitatis, sicut nec in causis
efficientibus, ut probatum est.
Ergo necesse est ponere aliquid quod sit per se necessarium, non
habens causam necessitatis aliunde, sed quod est causa necessitatis aliis,
quod omnes dicunt Deum.




73
‘«å¤®âàòå«üí®, íå®áµ®¤è¬® ï°è©òè ê ·å¬ó-ò® ïå°âè·í®¬ó ¤âè-
¦óùå¬ó, ê®ò®°®å íè·å¬ íå ï°è⮤èò±ÿ â ¤âè¦åíèå, è â±å ﮤ ýòè¬
°à§ó¬åþò Á®ãà.
‚ò®°®© ïóòü “ è§ ±¬»±«à ¤å©±òâóþùå© ï°è·èí». ‚å¤ü ¬» ®á-
íà°ó¦èâàå¬, ·ò® â ·óâ±òâåíí® â®±ï°èíè¬à嬮¬ å±òü ï®°ÿ¤®ê ¤å©-
±òâóþùèµ ï°è·èí; ®¤íàê® íå ®áíà°ó¦èâàåò±ÿ (¤à ýò® è íå⮧¬®¦-
í®), ·ò®á» íå·ò® ừ® á» ¤å©±òâóþùå© ï°è·èí®© ±à¬®ã® ±åáÿ;
ﮱꮫüêó, òàêè¬ ®á°à§®¬, ®í® ừ® á» ï°å¦¤å ±à¬®ã® ±åáÿ, ·ò®
íå⮧¬®¦í®. È íå⮧¬®¦í®, ·ò®á» ⠤婱òâóþùèµ ï°è·èíൠﰮ-
öå±± óµ®¤è« â áå±ê®íå·í®±òü, ﮱꮫüêó â® â±åµ óï®°ÿ¤®·åíí»µ
¤å©±òâóþùèµ ï°è·èíൠïå°âè·í®å å±òü ï°è·èíà ±°å¤íåã®, à ±°å¤-
íåå “ ï°è·èíà ï®±«å¤íåã®, áó¤ü ±°å¤íèµ ¬í®ã® è«è áó¤ü ®í® ò®«ü-
ê® ®¤í®. …±«è ¦å ó±ò°àíåíà ï°è·èíà, ò® ó±ò°àíÿåò±ÿ ¤å©±òâèå; ±«å-
¤®âàòå«üí®, 屫è á» íå ừ® ïå°âè·í®ã® ±°å¤è ¤å©±òâóþùèµ ï°è-
·èí, íå ừ® á» íè ï®±«å¤íåã®, íè ±°å¤íåã®. Í® 屫è á» ï°®öå±±
±°å¤è ¤å©±òâóþùèµ ï°è·èí óµ®¤è« á» â áå±ê®íå·í®±òü, ò® íå ừ®
á» ïå°âè·í®© ¤å©±òâóþùå© ï°è·èí», è, òàêè¬ ®á°à§®¬, íå ừ®
á» íè ï®±«å¤íåã® ¤å©±òâèÿ, íè ±°å¤íèµ ¤å©±òâóþùèµ ï°è·èí; ·ò®
®·åâè¤í® «®¦í®. ‘«å¤®âàòå«üí®, íå®áµ®¤è¬® ﮫàãàòü íåêóþ ïå°-
âè·íóþ ¤å©±òâóþùóþ ï°è·èíó, ê®ò®°óþ â±å í৻âàþò Á®ã®¬.
’°åòè© ïóòü â§ÿò è§ â®§¬®¦í®ã® è íå®áµ®¤è¬®ã®, è ®í òàê®â.
‚å¤ü ¬» ®áíà°ó¦èâàå¬ ±°å¤è âåùå© íåê®ò®°»å, ¬®ãóùèå á»òü è
íå á»òü; òàê êàê ®áíà°ó¦èâàþò±ÿ íåê®ò®°»å [âåùè], ê®ò®°»å ï®-
°®¦¤àþò±ÿ è °à§°óøàþò±ÿ, è Ⱬ失òâèå ýò®ã® ¬®ãóùèå á»òü è íå
á»òü. Í® íå⮧¬®¦í® ¤«ÿ ·åã®-«èá® òàê®ã® á»òü [âå·í®]: ﮱꮫüêó
ò®, ·ò® ¬®¦åò è íå á»òü, â íåê®ò®°»© ¬®¬åíò íå ±óùå±òâóåò. ’àêè¬
®á°à§®¬, 屫è â±å ¬®¦åò è íå á»òü, ò® â íåê®ò®°»© ¬®¬åíò íè·åã® è§
âåùå© íå ±óùå±òâ®âà«® á». Í® 屫è ýò® è±òèíí®, ò® è òåïå°ü íè·åã®
íå ừ® á»; ﮱꮫüêó ò®, ·ò® íå å±òü, íà·èíàåò á»òü ò®«üê® á«àã®-
¤à°ÿ ò®¬ó, ·ò® å±òü; òàêè¬ ®á°à§®¬, 屫è á» íè·åã® ±óùåã® íå ừ®,
íå⮧¬®¦í® ừ®, ·ò®á» íå·ò® íà·à«® á»òü, è, òàêè¬ ®á°à§®¬, íè-
·åã® á» íå ừ®, ·ò®, ®·åâè¤í»¬ ®á°à§®¬, «®¦í®. ‘«å¤®âàòå«üí®,
íå â±ÿê®å ±óùåå “ «èøü ⮧¬®¦í®å, í® íफå¦èò, ·ò®á» íå·ò® ừ®
íå®áµ®¤è¬»¬ ⠤婱òâèòå«üí®±òè. ‚±å ¦å íå®áµ®¤è¬®å «èá® è¬ååò
ï°è·èíó ±â®å© íå®áµ®¤è¬®±òè â®âíå, «èá® íå è¬ååò. ‚å¤ü íå⮧¬®¦-
í®, ·ò®á» ï°®öå±± ±°å¤è ò®ã® íå®áµ®¤è¬®ã®, ê®ò®°®å è¬ååò ï°è·è-
íó ±â®å© íå®áµ®¤è¬®±òè, óµ®¤è« â áå±ê®íå·í®±òü, êàê è ±°å¤è ¤å©-
±òâóþùèµ ï°è·èí, ·ò® ó¦å ®á®±í®âàí®.
‘«å¤®âàòå«üí®, íå®áµ®¤è¬® ﮫàãàòü íå·ò® íå®áµ®¤è¬®å ±à¬®
ï® ±åáå, íå è¬åþùåå ï°è·èíó íå®áµ®¤è¬®±òè â®âíå, í® ÿâ«ÿþùåå-
±ÿ ï°è·èí®© íå®áµ®¤è¬®±òè ¤«ÿ ¤°óãèµ; ýò® â±å í৻âàþò «Á®ã®¬».

74
Quarta via sumitur ex gradibus qui in rebus inveniuntur. Invenitur
enim in rebus aliquid magis et minus bonum, et verum, et nobile, et sic
de aliis huiusmodi. Sed magis et minus dicuntur de diversis secundum
quod appropinquant diversimode ad aliquid quod maxime est, sicut
magis calidum est, quod magis appropinquat maxime calido. Est igitur
aliquid quod est verissimum, et optimum, et nobilissimum, et per
consequens maxime ens, nam quae sunt maxime vera, sunt maxime
entia, ut dicitur II Metaphys. Quod autem dicitur maxime tale in aliquo
genere, est causa omnium quae sunt illius generis, sicut ignis, qui est
maxime calidus, est causa omnium calidorum, ut in eodem libro dicitur.
Ergo est aliquid quod omnibus entibus est causa esse, et bonitatis, et
cuiuslibet perfectionis, et hoc dicimus Deum.
Quinta via sumitur ex gubernatione rerum. Videmus enim quod
aliqua quae cognitione carent, scilicet corpora naturalia, operantur
propter finem, quod apparet ex hoc quod semper aut frequentius eodem
modo operantur, ut consequantur id quod est optimum; unde patet quod
non a casu, sed ex intentione perveniunt ad finem. Ea autem quae non
habent cognitionem, non tendunt in finem nisi directa ab aliquo
cognoscente et intelligente, sicut sagitta a sagittante. Ergo est aliquid
intelligens, a quo omnes res naturales ordinantur ad finem, et hoc
dicimus Deum.
Ad primum ergo dicendum quod, sicut dicit Augustinus in Enchiridio:
Deus, cum sit summe bonus, nullo modo sineret aliquid mali esse in
operibus suis, nisi esset adeo omnipotens et bonus, ut bene faceret etiam
de malo. Hoc ergo ad infinitam Dei bonitatem pertinet, ut esse permittat
mala, et ex eis eliciat bona.
Ad secundum dicendum quod, cum natura propter determinatum
finem operetur ex directione alicuius superioris agentis, necesse est ea
quae a natura fiunt, etiam in Deum reducere, sicut in primam causam.
Similiter etiam quae ex proposito fiunt, oportet reducere in aliquam
altiorem causam, quae non sit ratio et voluntas humana, quia haec
mutabilia sunt et defectibilia; oportet autem omnia mobilia et deficere
possibilia reduci in aliquod primum principium immobile et per se
necessarium, sicut ostensum est.




75
—åòâå°ò»© ïóòü áå°åò±ÿ è§ ±òåïåíå©, ê®ò®°»å ®áíà°ó¦èâà-
þò±ÿ â âåùàµ. ‚å¤ü â âåùൠ®áíà°ó¦èâàåò±ÿ íå·ò® ᮫åå è«è ¬å-
íåå á«àã®å, è è±òèíí®å, è á«àã®°®¤í®å; è òàê ® ¤°ó㮬 ò®ã® ¦å °®¤à.
Í® «á®«åå» è «¬åíåå» ã®â®°èò±ÿ ® °à§«è·í®¬, ﮱꮫüêó ®í® °à§-
«è·í»¬ ®á°à§®¬ ï°èá«è¦àåò±ÿ ê ò®¬ó, ·ò® å±òü íàè᮫üøåå; òàê,
íàï°è¬å°, ᮫åå òåï«®å “ ò®, ·ò® ᮫åå ï°èá«è¦àåò±ÿ ê íàè᮫ü-
øå¬ó òåï«ó. ’àêè¬ ®á°à§®¬, å±òü íå·ò® ±à¬®å è±òèíí®å, è íàè-
«ó·øåå, è á«àã®°®¤íå©øåå, è Ⱬ失òâèå ýò®ã® íàè᮫åå ±óùåå;
âå¤ü ò®, ·ò® íàè᮫åå è±òèíí®å, å±òü íàè᮫åå ±óùåå, êàê ã®â®°èò-
±ÿ â® âò®°®© [êíèãå] Ìåòàôè§èêè42. ’® ¦å, ·ò® í৻âàåò±ÿ íàè᮫ü-
øè¬ â íåê®ò®°®¬ °®¤å, å±òü ï°è·èíà â±åã®, ·ò® ®òí®±èò±ÿ ê ýò®¬ó
°®¤ó. ’àê, íàï°è¬å°, ®ã®íü, ê®ò®°»© å±òü íàè᮫åå òåï«®å, å±òü
ï°è·èíà â±åã® òåï«®ã®, êàê ã®â®°èò±ÿ â ò®© ¦å êíèãå43. ‘«å¤®âà-
òå«üí®, ±óùå±òâóåò íå·ò®, ·ò® ¤«ÿ â±åã® ±óùåã® å±òü ï°è·èíà á»-
òèÿ, è á«àãà, è â±ÿê®ã® ±®âå°øåí±òâà; è ýò® ¬» í৻âàå¬ Á®ã®¬.
Ïÿò»© ïóòü áå°åò±ÿ è§ óï°àâ«åíèÿ âåùà¬è. ‚å¤ü ¬» âè¤è¬,
·ò® òå [âåùè], ê®ò®°»å «èøåí» ï®§íàíèÿ, à è¬åíí®, ï°è°®¤í»å
òå«à, ¤å©±òâóþò °à¤è öå«è; ýò® ÿ±í® è§ ò®ã®, ·ò® ®íè â±åã¤à è«è ï®
᮫üøå© ·à±òè ¤å©±òâóþò ®¤íè¬ è òå¬ ¦å ®á°à§®¬, êàê á» ï°å±«å-
¤óÿ íàè«ó·øåå; ï®ýò®¬ó ÿ±í®, ·ò® ®íè ¤®±òèãàþò öå«è íå ±«ó·à©-
í®, í® ®ò íà¬å°åíèÿ. ’® ¦å, ·ò® íå è¬ååò ﮧíàíèÿ, ±ò°å¬èò±ÿ ê
öå«è «èøü áó¤ó·è íàï°àâ«åíí»¬è ·å¬-ò® ﮧíàþùè¬ è ¬»±«ÿ-
ùè¬, êàê, íàï°è¬å°, ±ò°å«à “ «ó·íèꮬ. ‘«å¤®âàòå«üí®, å±òü íå-
·ò® ¬»±«ÿùåå, ê®ò®°®å íàï°àâ«ÿåò ê öå«è â±å ï°è°®¤í»å âåùè, è
ýò® ¬» í৻âàå¬ Á®ã®¬.
Èòàê, ®òí®±èòå«üí® ïå°â®ã® ±«å¤óåò ±êà§àòü: êàê ã®â®°èò Àâ-
ãó±òèí â Ýíµè°è¤è®íå44, Á®ã, ﮱꮫüêó Îí â â»±øå© ±òåïåíè á«àã,
íèê®è¬ ®á°à§®¬ íå ¤®ïó±êà« á», ·ò®á» ừ® §«®å â …ã® òâ®°åíè-
ÿµ, 屫è íå ừ á» íà±ò®«üê® â±å¬®ãóù è á«àã, ·ò® òâ®°è« á«àã®
¤à¦å è§ §«®ã®. ‘«å¤®âàòå«üí®, áå±ê®íå·í®© á«àã®±òè ᮦüå© ï°è-
±óùå ò®, ·ò® Îí ¤®ïó±êàåò §«®å è è§ íåã® ±®òâ®°ÿåò á«àã®å.
Îòí®±èòå«üí® âò®°®ã® ±«å¤óåò ±êà§àòü: ﮱꮫüêó ï°è°®¤à
¤å©±òâóåò °à¤è ®ï°å¤å«åíí®© öå«è, áó¤ó·è íàï°àâ«åíí®© íåêè¬
â»±øè¬ ¤åÿòå«å¬, ò® íå®áµ®¤è¬® ¤å©±òâóþùåå ®ò ï°è°®¤» ⮧-
⮤èòü ê Á®ãó, êàê ê ïå°â®© ï°è·èíå. ‘µ®¤í»¬ ®á°à§®¬ ò®, ·ò®
¤å©±òâóåò è§ íà¬å°åíèÿ, íफå¦èò ±â®¤èòü ê íåê®ò®°®© â»±øå©
ï°è·èíå, ê®ò®°àÿ íå ÿâ«ÿåò±ÿ ·å«®âå·å±êè¬è °à§ó¬®¬ è ⮫å©,
ﮱꮫüêó ®íè 觬åí·èâ» è í央±òàò®·í»; íफå¦èò ¦å â±å è§-
¬åí·èâ®å è ¬®ãóùåå á»òü í央±òàò®·í»¬ ⮧⮤èòü ê íåê®ò®°®-
¬ó ïå°âè·í®¬ó íåﮤâè¦í®¬ó è ±à¬®¬ó ï® ±åáå íå®áµ®¤è¬®¬ó
íà·à«ó, êàê óêà§àí® â»øå.



76
Ï°è¬å·àíèÿ

1 Àí±å«ü¬ Êåíòå°áå°è©±êè©. Ï°®±«®ãè®í. ë. 2. [‘¬.: Àí±å«ü¬ Êåíòå°áå°è©±êè©.
‘®·. Ì., 1995. ‘. 128-129.]
2
’ଠ¦å. ë. 3. [‘. 129.]
3 ’ଠ¦å. ë. 5. [‘. 130.]
4 È®àíí „à¬à±êèí. Î âå°å ï°àâ®±«àâí®©. I, 1 è 3. [‘¬.: È®àíí „à¬à±êèí. ’®·í®å
觫®¦åíèå ï°àâ®±«àâí®© âå°». Ì., Ю±ò®â-íà-„®íó, 1992. ‘. 76.]
5
Àâãó±òèí. Ì®í®«®ãè. I, 1, 3. [‘¬. â: Àâãó±òèí. Ýíµè°è¤è®í. Êèåâ, 1996. ‘. 158.]
6
È®àíí „à¬à±êèí. Î âå°å ï°àâ®±«àâí®©. I, 9. [‘. 99-100.]
7 ‘°. Àâãó±òèí, Îá è±òèíí®© °å«èãèè, 39. [‘¬. â: Àâãó±òèí. Ýíµè°è¤è®í. ‘.266.]
8 ‘°. Ì੬®íè¤. ‚®¤èòå«ü ꮫåá«þùèµ±ÿ. I, 74.
9 ‘°. òଠ¦å, I, 70.
10
’.å. «å±òü» êàê ±âÿ§êà â ±ó¦¤åíèè.
11 ’.å. àï®ôàòè·å±êè¬ ®á°à§®¬.
12
À°è±ò®òå«ü. ”è§èêà. VII 1, 241b 24-242à 15; VIII 5, 256à 13-21. [‘¬. À°è±ò®-
òå«ü. ‘®á°. ±®·. â 4 ò. ’. 3. Ì. 1981. ‘. 205; ‘. 234-235.]
13
À°è±ò®òå«ü. ”è§èêà. I 4, 234b 10-20. [’ଠ¦å. ‘. 186-187.]
14
Avicenna. Sufficientia. II, 1.
15
À°è±ò®òå«ü. ”è§èêà. VIII, 4, 254b 7-25b. [‘. 230-231.]
16 ’ଠ¦å. VIII 5, 257b 6-15. [‘. 238.]
17 Ï«àò®í. ”夰. [Ï«àò®í. ‘®á°. ±®·. â 4 ò. ’. 2. Ì., 1993. ‘. 154.]
18
À°è±ò®òå«ü. Î ¤óøå. III 7, 431à 7. [‘. 437-438.]
19
À°è±ò®òå«ü. ”è§èêà. VII 1, 242a 15-243a 2. [‘. 205-206.]
20
’ଠ¦å. VI 4, 234b 10-20. [‘. 186-187.]
21 ’ଠ¦å. VIII 5, 256à 17-21. [‘. 234-235.]
22
’ଠ¦å. VIII 5, 256à 21-b3. [‘. 235.]
23
’ଠ¦å. VIII 5, 256 b 3-13. [‘. 235-236.]
24
’ଠ¦å. VIII 5, 250b 11-252à 4. [‘. 221-222.]
25 ‘°. òଠ¦å. VIII 5, 257à 25-33. [‘. 237.]
26 ’ଠ¦å. VIII 5, 257b 3-12. [‘. 238.]
27
’ଠ¦å. VIII 5, 257b 13“ 258à 5. [‘. 238-239.]
28
’ଠ¦å. VIII 5, 258b 10-16. [‘. 240-241.]
29
’ଠ¦å. VIII 5, 258b 23-259à 21. [‘. 241-242.]
30 ’ଠ¦å. VIII 5, 259b 3-28. [‘. 243.]
31
’ଠ¦å. VIII 5, 259 b 28-31. [‘. 243-244.]
32 À°è±ò®òå«ü. Ìåòàôè§èêà. XII 7, 1072à 26-30. [‘. 309.]
33
‘¬. ‚à±è«è© ‚å«èêè©. Íà ˜å±ò®¤íåâ. î¬è«èÿ 3,6; È®àíí „à¬à±êèí. Î âå°å
ï°àâ®±«àâí®©. II, 6 [‘. 55.]; Albertus Magnus. Summa de creat. I tr. 3, q. 16, f. 2; In
II Sent. 14, 6; S. theol. II tr. 11, q. 53, m. 3; Bonaventura. In II Sent. 14.1, a. 3, q. 2.
34 ‘°. À°è±ò®òå«ü. ”è§èêà. VIII 5, 258à 5-8. [‘. 239.]
35
À°è±ò®òå«ü. Ìåòàôè§èêà. 993b 28-31. [‘. 95.]
36
’ଠ¦å. 1008b 31-1009à 5. [‘. 133-134.]
37 È®àíí „à¬à±êèí. Î âå°å ï°àâ®±«àâí®©. I, 3. [‘. 78.]
38 Averroes. Commentarium in Physicam. II t.75 (IV/75 L). [Ê®¬¬åíòàò®°®¬ í৻-
âà«è Àâå°°®ý±à. “ Ï°è¬. °å¤.]
39
È®àíí „à¬à±êèí. Î âå°å ï°àâ®±«àâí®© I, 1. 3. [‘. 76].

77
40 Boethius. De hembdomadibus. MPL T. 64, col. 311. [Á®ýöè©. Êàêè¬ ®á°à§®¬ ±óá-
±òàíöèè ¬®ãóò á»òü á«àãè¬è â ±è«ó ò®ã®, ·ò® ®íè ±óùå±òâóþò, íå áó¤ó·è á«à-
ãà¬è ±óá±òàíöèà«üí»¬è // Á®ýöè©. «“òåøåíèå ”è«®±®ôèå©» è ¤°óãèå ò°àê-
òàò». Ì., 1990. ‘. 161.]
41 È®àíí „à¬à±êèí. Î âå°å ï°àâ®±«àâí®©, I 1, 4. [‘. 79-81.]
42 À°è±ò®òå«ü. Ìåòàôè§èêà. 993b 23-31.
43 ’ଠ¦å.
44
Àâãó±òèí. Ýíµè°è¤è®í. ML 40, 236. [‘¬: Á«. Àâãó±òèí. Ýíµè°è¤è®í. Êèåâ,
1996. ‘. 294.]




78